DOTCOIN.ME
پایه‌ها۵ دقیقه مطالعه

بلاک‌چین چیست؟ با یک مثال ساده

فرض کن دفتر حسابی هست که هزاران نفر نسخه‌ی کاملاً یکسانی از آن دارند. بلاک‌چین همین ایده است، فقط دیجیتال و با چند ترفند ریاضی که دست بردن در صفحه‌های قدیمی را تقریباً ناممکن می‌کند.

TL;DR خلاصه

  • بلاک‌چین دفتر حسابی مشترک است که هزاران رایانه نسخه‌ی یکسانی از آن را نگه می‌دارند.
  • هر بلاک یک صفحه از این دفتر است و هش آن مثل اثر انگشت همان صفحه عمل می‌کند.
  • هر بلاک هش بلاک قبلی را در خود دارد، پس تغییر یک صفحه‌ی قدیمی زنجیره را پاره می‌کند.
  • نودها با قاعده‌ای به نام اجماع، مثل اثبات کار یا اثبات سهام، بر سر صفحه‌ی بعدی توافق می‌کنند.

فرض کن با چند دوست به سفر رفته‌ای و قرار است خرج‌ها را دنگی حساب کنید. معمولاً یک نفر دفتر حساب را نگه می‌دارد و بقیه باید به او اعتماد کنند. حالا تصور کن به‌جای یک دفتر، هر کدام از شما یک نسخه‌ی کاملاً یکسان از همان دفتر را داشته باشید.

بلاک‌چین همین ایده است، فقط به‌جای چند دوست، هزاران رایانه در سراسر دنیا یک نسخه از دفتر را نگه می‌دارند. در این مقاله قدم‌به‌قدم می‌بینی این دفتر چطور ساخته می‌شود و چرا دست بردن در آن این‌قدر سخت است.

دفتری که همه یک نسخه از آن دارند

در یک بانک، دفتر حساب فقط دست خود بانک است. اگر بانک عددی را اشتباه بنویسد، تو فقط می‌توانی به گفته‌ی خودش تکیه کنی. به این روش «متمرکز» می‌گویند، چون همه‌چیز در یک نقطه جمع شده است.

بلاک‌چین دفتری «غیرمتمرکز» است. هر خط آن یک تراکنش است، مثلاً «حساب الف دو واحد به حساب ب فرستاد». هر بار که خط تازه‌ای اضافه می‌شود، همه‌ی نسخه‌ها به‌روز می‌شوند.

چون نسخه‌ها زیادند و دست آدم‌های مختلف‌اند، کسی نمی‌تواند بی‌سروصدا دفتر خودش را عوض کند. اگر عضوی از گروه سفر رقمی را در دفترش تغییر دهد، بقیه فوراً می‌بینند که نسخه‌اش با بقیه جور نیست.

بلاک: یک صفحه از دفتر

تراکنش‌ها یکی‌یکی ثبت نمی‌شوند؛ دسته‌دسته کنار هم جمع می‌شوند. به هر دسته یک «بلاک» می‌گویند. بلاک را مثل یک صفحه از دفتر در نظر بگیر که چند ده یا چند هزار تراکنش روی آن نوشته شده است.

هر شبکه سرعت خودش را دارد. مثلاً در شبکه‌ی بیت‌کوین به‌طور میانگین هر ۱۰ دقیقه یک بلاک تازه ساخته می‌شود. وقتی صفحه پر و تأیید شد، به انتهای دفتر اضافه می‌شود و صفحه‌ی بعدی شروع می‌شود.

هش: اثر انگشت هر صفحه

حالا به مهم‌ترین ابزار بلاک‌چین می‌رسیم: «هش». هش یک محاسبه‌ی ریاضی است که هر مقدار داده را می‌گیرد و یک رشته‌ی کوتاه با طول ثابت تحویل می‌دهد. این رشته مثل اثر انگشت آن داده است.

اثر انگشت تو نشان می‌دهد که خودتی، اما از روی آن نمی‌شود چهره‌ات را ساخت. هش هم همین‌طور است: از روی داده به‌راحتی ساخته می‌شود، ولی از روی هش نمی‌شود به داده‌ی اصلی رسید.

نکته‌ی جالب‌تر اینکه اگر حتی یک حرف از صفحه عوض شود، هش آن کاملاً تغییر می‌کند، نه فقط کمی. پس با مقایسه‌ی دو هش، فوراً می‌فهمی که دو صفحه دقیقاً یکی هستند یا نه.

زنجیره: چرا صفحه‌های قدیمی دست‌نخورده می‌مانند

اینجا اسم «بلاک‌چین»، یعنی «زنجیره‌ی بلاک‌ها»، معنا پیدا می‌کند. هر بلاک علاوه بر تراکنش‌هایش، هش بلاک قبلی را هم در خودش دارد. یعنی بالای هر صفحه، اثر انگشت صفحه‌ی قبل نوشته شده است.

فرض کن کسی بخواهد یک تراکنش را در صفحه‌ی صدم عوض کند. با این کار هش صفحه‌ی صدم تغییر می‌کند. ولی صفحه‌ی صد و یکم هنوز هش قدیمی را در خودش دارد، پس دیگر با صفحه‌ی قبلی‌اش جور نیست و زنجیره همان‌جا پاره می‌شود.

برای پنهان کردن این تغییر، باید همه‌ی صفحه‌های بعدی را هم از نو بسازد، آن هم سریع‌تر از کل شبکه که مدام صفحه‌ی تازه اضافه می‌کند. برای همین هر چه صفحه‌ای قدیمی‌تر باشد، تغییر دادنش سخت‌تر است.

نودها و اجماع: چه کسی صفحه‌ی بعدی را می‌نویسد؟

به هر رایانه‌ای که نرم‌افزار شبکه را اجرا می‌کند «نود» می‌گویند. نودها تراکنش‌های تازه را دریافت می‌کنند، آن‌ها را با قواعد شبکه می‌سنجند و به نودهای دیگر می‌رسانند. بسیاری از آن‌ها یک نسخه‌ی کامل از کل دفتر را هم نگه می‌دارند؛ درست مثل دوستانی که هر کدام دفتر خودشان را دارند.

اما وقتی هزاران نفر دفتر دارند، چه کسی حق دارد صفحه‌ی بعدی را بنویسد؟ پاسخ این سؤال «اجماع» است؛ قاعده‌ای که همه‌ی نودها پذیرفته‌اند تا روی یک نسخه توافق کنند. دو روش معروف این‌ها هستند:

  • اثبات کار (Proof of Work): رایانه‌هایی به نام «ماینر» برای حل یک معمای سخت ریاضی با هم رقابت می‌کنند، مثل مسابقه‌ی پیدا کردن رمز یک قفل. برنده صفحه‌ی بعدی را می‌نویسد و پاداش می‌گیرد. حل معما برق و سخت‌افزار زیادی می‌خواهد، ولی درستی جواب را هر نودی در یک لحظه می‌سنجد. بیت‌کوین از این روش استفاده می‌کند.
  • اثبات سهام (Proof of Stake): به‌جای حل معما، «اعتبارسنج»ها مقداری از ارز شبکه را قفل می‌کنند، مثل ودیعه‌ای که برای اجاره‌ی خانه می‌گذاری. شبکه از میان آن‌ها نویسنده‌ی صفحه‌ی بعدی را انتخاب می‌کند و اگر کسی تقلب کند، بخشی از ودیعه‌اش کم می‌شود. این روش برق بسیار کمتری مصرف می‌کند و اتریوم از سال ۲۰۲۲ به آن کوچ کرد.

بلاک‌چین به چه کاری می‌آید و به چه کاری نه

بلاک‌چین جایی می‌درخشد که چند طرف بخواهند یک دفتر مشترک داشته باشند، بدون اینکه همه به یک واسطه اعتماد کنند. جابه‌جا کردن پول دیجیتال بدون بانک و در هر ساعت شبانه‌روز، شناخته‌شده‌ترین نمونه‌ی آن است. شفافیت هم مزیت دیگری است: در بلاک‌چین‌های عمومی هر کسی می‌تواند تراکنش‌ها را ببیند و بررسی کند.

اما بلاک‌چین برای هر کاری ساخته نشده است. اگر یک مرجع قابل‌اعتماد از قبل وجود دارد، مثل سیستم حضور و غیاب یک مدرسه، یک پایگاه داده‌ی معمولی سریع‌تر، ارزان‌تر و ساده‌تر است. نگه داشتن فایل‌های بزرگ مثل فیلم و عکس روی بلاک‌چین هم گران و کند است.

بلاک‌چین هم فقط از چیزی که در دفترش ثبت شده محافظت می‌کند. اطلاعات نادرستی که از بیرون وارد آن شود، خودبه‌خود درست نمی‌شود.

پس بلاک‌چین را یک ابزار ببین، نه یک جادو. هر جا اعتماد به یک واسطه سخت یا پرهزینه است، این دفتر مشترک حرف تازه‌ای برای گفتن دارد.

پرسش‌های پرتکرار

بلاک‌چین با بیت‌کوین چه فرقی دارد؟

بلاک‌چین یک فناوری است و بیت‌کوین یکی از کاربردهای آن. بیت‌کوین در سال ۲۰۰۹ به‌عنوان اولین ارز دیجیتال غیرمتمرکز راه افتاد و بلاک‌چین را دفتر حساب خودش کرد. امروز شبکه‌های زیادی مثل اتریوم بلاک‌چین خودشان را دارند و کاربردشان هم فقط جابه‌جایی پول نیست؛ مثلاً قراردادهای هوشمند هم روی آن‌ها اجرا می‌شوند.

آیا می‌شود یک تراکنش ثبت‌شده را پاک کرد؟

در عمل نه. وقتی تراکنشی در یک بلاک ثبت شد و چند بلاک دیگر رویش آمد، تغییر دادنش یعنی ساختن دوباره‌ی همه‌ی بلاک‌های بعدی و جلو زدن از کل شبکه. برای همین تراکنش‌ها در بلاک‌چین برگشت‌پذیر نیستند. اگر بخواهی ارزی برگردد، گیرنده باید آن را با یک تراکنش تازه دوباره برایت بفرستد.

دفتر بلاک‌چین کجا نگه‌داری می‌شود؟

روی رایانه‌های نودها، در جاهای مختلف دنیا. هیچ ساختمان یا سرور مرکزی‌ای وجود ندارد که با خاموش شدنش دفتر از بین برود. هر کسی می‌تواند با اجرای نرم‌افزار شبکه یک نود راه بیندازد و نسخه‌ی خودش را داشته باشد. برای همین هر چه نودها بیشتر و پراکنده‌تر باشند، شبکه پایدارتر است.

هش با رمزگذاری یکی است؟

نه. رمزگذاری مثل قفلی است که با کلید درست باز می‌شود و داده‌ی اصلی را برمی‌گرداند. هش یک‌طرفه است و از روی آن نمی‌شود به داده‌ی اصلی رسید. کار هش پنهان کردن چیزی نیست؛ کارش این است که نشان دهد داده دست‌نخورده مانده است، درست مثل مقایسه‌ی دو اثر انگشت.